Evita de musical: waarom?

Evita de musical: waarom?

23-11-2018 Uit Door Laura Schoenmakers
Leestijd: 9 minuten

Het einde blijft je altijd bij. Het middenstuk is meestal maar zo-zo in onze herinnering. En het begin zet elke keer weer de toon. Hoe waar dit is, bleek afgelopen weekend bij de musical Evita. Ik bezocht de voorstelling in het Martiniplaza in Groningen. Achteraf had ik gemengde gevoelens. En veel vragen. Ik dook in de geschiedenis van deze populaire musical voor dit essay en verbaasde mij over wat ik ontdekte.

Waarover gaat de musical Evita?

De musical Evita vertelt het levensverhaal van Eva Péron, politiek leider van Argentinië in de jaren ’40 en ’50 van de vorige eeuw. Ze was de tweede vrouw van president Juan Péron. Bijzonder aan haar verhaal is haar claim to fame en de manier waarop ze zich omhoog werkte in de kringen van Buenos Aires. Ze stierf op 33-jarige leeftijd aan baarmoederhalskanker.

Haar glamoureuze uitstraling, achtergrond en enorme politieke invloed maakten haar zeer geliefd onder het Argentijnse volk. Maar wat ze echt wel zo ‘goed’ als men dacht dat ze was? Wat waren haar drijfveren? Waarom beklom ze de sociale ladder zó snel? Deze vragen vormden de aanzet voor de musical. Meer informatie over de huidige productie vind je via de website Evita the Musical.

De inspiratie en ideeën van Tim Rice

Het idee voor de musical komt bij schrijver Tim Rice vandaan. Hij ving het staartje op van een radio-item over Eva Péron en was gelijk gefascineerd. Beelden uit zijn jeugd kwamen weer naar boven.

Portret van de echte Eva Péron door Numa Ayrinhac, Museo Casa Rosada (via Wikipedia)

Een vierkantje van een paar centimeter groot, een Argentijnse postzegel, met het portret van de mooie Eva… De fascinatie liet Rice niet meer los en hij ging op onderzoek uit. Hij vond een boek over haar leven en keek een documentaire van Carlos Pasini over de presidentsvrouw. Misschien zat er wel een musical in!

Hij reisde voor zijn onderzoek naar Buenos Aires. Aldaar sprak hij met een vriend van Pasini de documentairemaker over Eva. Die vertelde hem dat hij in een bioscoop zat en dat de film werd onderbroken voor een nieuwsbulletin over Eva’s dood. Het idee voor de beroemde beginscène was geboren.

Rice liep vervolgens tegen een probleem aan. Want een waargebeurd verhaal gebruiken voor een dramatische vorm is lastig omdat het drama vaak ontbreekt. Je moet het materiaal eerst dramatiseren. Daarnaast is een levensverhaal altijd lineair. Het heeft een kop – de geboorte – en een staart – het overlijden. Zo verloopt het leven van ieder mens. Geen echte verrassing, dus. Hoe maak je het dan spannend? En hoe verweef je er een stukje conflict in?

 

Che, de allemansvriend en criticus

Als toeschouwer bij Evita zien we haar in een van de eerste scènes als vijftienjarig meisje. Ze verlangt naar een ander leven, buiten het dorp Los Toldos. Herkenbaar, want dat willen we allemaal wel. Het gras is immers altijd groener bij de buren. Wat ze precies wil in de grote stad Buenos Aires is onduidelijk. Ze zegt dat ze een ‘mooie, nieuwe ster in de maak’ is. Maar wat voor ster? We zien haar verlangen niet, behalve dat ze weg moet uit het dorp.

Er is geen ouder die haar tegenhoudt als ze gaat. Toch is er iemand die vragen stelt. Dit is Che, de criticus. Hoewel zijn concept losjes gebaseerd is op Che Guevara, heeft die er niets mee te maken. Che kan ook wel vertaald worden als ‘vriend’. Hij stelt de vragen die wij als publiek niet kunnen stellen:

‘Waarom is Argentinië zo hysterisch vanwege de dood van een actrice?’

‘Waarom doe je niet iets groots voor de wereld, zoals vechten tegen armoede?’

‘Hoe kun je zo kortzichtig zijn?’

‘Waar komt al dat geld voor je fonds vandaan?’

Naast vragensteller is Che verteller. Hij neemt ons mee naar Argentinië, in het verhaal van Eva. We zien het leven van Eva dus vooral ook door de ogen van Che. Hij vond haar een lege, kortzichtige glamourpoes. En dat steekt hij niet onder stoelen of banken.

Sterk van de huidige Nederlandse productie vind ik de keus om van Che een anonieme burger te maken. In eerdere producties zag hij er ook wel uit als Che Guevara, compleet met legergroen jasje en rode pet. Door hem anoniem te maken, identificeer je je als publiek meer met hem. Over Che Guevara heeft iedereen wel een mening en een bijbehorende emotie. Door anonimiteit te kiezen, stap je als toeschouwer opener in het verhaal en sluit je Che makkelijker in je hart.

De eerste scène: Buenos Aires, bioscoop, 1952

We zien een rij stoelen met mensen erop. Je hoort het geratel van een oude filmprojector. ‘Zou het een café zijn?’, vraagt iemand. Het is echter een bioscoop. Zodra de lichten dimmen, begint de persvoorlichter direct te vertellen over de dood van Eva Péron. ‘Ze is de onsterfelijkheid binnen getreden.’ Ai. Moeilijke woordkeus. Om me heen voel ik verwarring. ‘Wat betekent dat? Is ze dood?’

Direct zien we de rouwende menigte bij Casa Rosada, het presidentiële huis. We zien op documentairebeelden hoe haar begrafenis in werkelijkheid verliep, terwijl de mensen op het toneel huilen en troost zoeken bij elkaar. In werkelijkheid dromden er bijna 3 miljoen mensen door de straten van Buenos Aires om te rouwen. Het verdriet voelt voor ons als publiek raar. We kennen Eva niet eens. Maar we leren wel dat ze heel belangrijk was voor het Argentijnse volk. Of niet?

Che pakt het podium met zijn ‘Oh, wat een circus’. Het is een nummer vol kritiek waar het sarcasme vanaf druipt. Evita was duidelijk een omstreden figuur, als ze zulke tegenstrijdige emoties oproept onder haar eigen mensen.

Na deze begrafenisscène willen we natuurlijk meer weten over Evita. Het is een spannend begin. Je moet meer weten. Wie was zij? En waarom rouwt heel het land om haar? Er volgt een flashback. Che verandert van criticus in een verteller en observant die ons meeneemt naar Eva’s jeugd en haar jaren in Los Toldos.

Het verhaal krijgt meer vaart. Che laat ons Eva’s ontmoeting met tangozanger Magaldi zien. Deze tangozanger is haar sleutel tot Buenos Aires. Ze grijpt haar kans het dorp te verlaten en laat niet meer los. Wat er vervolgens in Buenos Aires gebeurt, blijft wat vaag. Je ziet dat Eva zich omhoog werkt via Magaldi naar een volgende man. Deze helpt haar aan een betrekking als model. De volgende stap is een wekelijks bulletin op de radio. En daarna? Actrice.

In een soort montagevorm vertelt de musical het levensverhaal van Eva. Haar meest omstreden acties en sleutelmomenten komen in beeld en wie zien ook wat de high society van Buenos Aires daar van vindt. Iedereen vond iets van Evita. Ze riep tegenstrijdige gevoelens op. Aan het einde van haar leven is het aan jou om te bepalen wat jij van haar vindt.

Hoe vertel je een levensverhaal?

Het levensverhaal is voor iedereen anders. Zelfs voor broers en zussen die hetzelfde meemaken, is de emotionele stempel heel verschillend. Het ene levensverhaal heeft meer drama dan het andere. Sommige levens staan bol van de obstakels. Andere verlopen heel rechtlijnig. De musical Evita is haar levensverhaal in een muzikale omlijsting.

Ik vind het leven van Eva Péron zeer interessant, maar niet zo geschikt voor een musical. Daar zijn een paar redenen voor. Zo bevat haar leven niet genoeg obstakels om dramatisch boeiend te zijn. Ze leeft als kind in armoede, wil daaruit ontsnappen door naar Buenos Aires te reizen. Dat doet ze. Vervolgens zet ze steeds een stapje verder op de ladder, zowel sociaal als politiek. Wat we in de musical van haar zien, is dat ze succesvol is in haar streven. Ze komt steeds een stapje hoger, ervaart nauwelijks tegenslag. Het gebrek aan een worsteling is voor ons kijkers niet zo interessant.

De tweede reden is dat Eva’s drijfveren wazig zijn. Ze heeft geen plan. Ze doet maar wat. Waarom gaat ze met al die mannen naar bed? Ze heeft totaal geen idee. Dit is heel realistisch. Bijna geen enkel mens heeft een idee over zijn drijfveren. Waarom ga ik elke dag naar mijn werk? Geen idee. Gewoon, omdat iedereen het doet. Maar voor een musical werkt dit naar mijn idee niet zo goed.

Een derde reden dat een levensverhaal lastig is voor een musical komt door de lengte van een leven. Je moet als schrijver, componist en regisseur keuzes maken. Welke sleutelmomenten laat je zien? En hoe maak je duidelijk dat er tijd is verstreken? Bij een levensoverkoepelende musical als Les Misérables gebeurt dit bijvoorbeeld door jaartallen en plaatsen te tonen op het achterdoek. Zo weet je als toeschouwer direct dat er verandering van tijd en plaats heeft plaatsgevonden. Een andere mogelijkheid is door het in de tekst of een song te benoemen. Bij Evita gebeurt dit beide niet. Veel scènes staan op zichzelf. Soms weet je daardoor niet zo goed waar je nu precies naar kijkt. Een vervreemdend effect, waarbij ik aan de technieken van Bertold Brecht moet denken.

Episch theater in een musical

En nu ik het toch over Bertold Brecht heb, misschien moeten we Evita juist bekijken als kunstvorm en minder als verhalend entertainment. Brecht was natuurlijk een van de grondleggers van het episch theater. Nemen we dit als uitgangspunt om Evita te analyseren, dan ontdekken we verrassende ingangen.

De geweldige fotografe Martha Swope maakte deze foto van regisseur Hal Prince en actrice Patty LuPone. Zij speelde de rol van Evita in 1979 op Broadway.

Voor zijn oorspronkelijke regie noemt Hal Prince de invloed van Erwin Piscator. Piscator was een Duitse theaterregisseur en een van de grondleggers van het episch theater. In tegenstelling tot de dramatische vorm van theater heeft de epische variant minder restricties. Wat zijn de eigenschappen van episch theater? Ik zet ze even op een rijtje:

  • vertellend
  • maakt de toeschouwer tot waarnemer
  • wekt zijn activiteit
  • dwingt van hem beslissingen af
  • wereldbeeld
  • argument
  • zij worden tot inzichten gevormd
  • de mens is voorwerp van onderzoek
  • de veranderlijke en veranderde mens
  • spanning gericht op het verloop
  • elke scène staat op zichzelf
  • montage
  • in krommen
  • sprongen
  • het maatschappelijk zijn bepaalt het denken
  • ratio

 

(Uit: Drama & Toneel; een beknopte geschiedenis van Marcel Schmeits)

Verschillende van deze eigenschappen zijn van toepassing op Evita. Zo is het absoluut een vertellende voorstelling. De toeschouwer is meer waarnemer dan deelnemer, je wordt niet echt meegesleept in het verhaal. De rol van Che als verteller speelt hierin mee. We zien Evita toch vooral door zijn ogen, niet per se door onze eigen ogen of door die van Eva zelf.

De mens is veranderlijk en veranderend. Dit geldt zeker voor Evita. Eva verandert zelf, ze groeit op. Ze gaat van de onderste rangen naar de hoogste top. Daardoor is de spanning vanzelf ook gericht op het verloop. De sleutelscènes in haar leven staan op zichzelf.

Er worden regelmatig sprongen gemaakt, waardoor de musical een montage-achtige sfeer krijgt. En natuurlijk mogen we de maatschappelijke invloed niet vergeten. Zonder de roerige tijd van de jaren ’40 en ’50 was Eva Péron nooit geworden wie ze was.

Het einde van Evita

Het gebrek aan kleine tegenslagen in Eva’s leven wordt gecompenseerd door een tegenslag van enorme proporties. Dit is haar ziekte. Ze is vrij jong als ze baarmoederhalskanker krijgt. Vanwege uitzaaiingen is er geen genezing meer mogelijk. We zien hoe ze steeds zieker wordt en uiteindelijk sterft.

‘Er werd geld ingezameld: een monument voor Evita. Alleen het voetstuk is compleet. Evita’s lichaam verdween voor 17 jaar.’ Daarna: zwart. Gefluister in de zaal. ‘Is het afgelopen?’ ‘Dit is toch niet het eind?’ De zaallichten gaan aan. Alom verwarring. Het oordeel zindert in de lucht: wat een idioot einde. Het applaus is lafjes, het algemene euforie-gevoel na een musical ontbreekt.

Iets later staan we in de foyer. ‘Wat is er met haar lichaam gebeurd, dan?’, vraagt mijn stiefzusje. Wikipedia wordt erbij gepakt. Het blijkt complex. Het overschot van Eva Péron is na een militaire coup op Juan Péron naar Italië gesmokkeld. Daar werd ze onder een andere naam begraven. Vervolgens werd ze jaren later weer opgegraven toen Juan Péron met zijn derde vrouw in ballingschap leefde in Spanje. In de jaren ’70 kwam haar lichaam terug naar Argentinië, waar ze is bijgezet in de familietombe van Duarte (haar meisjesnaam).

Het einde blijft hangen. Het voelt toch een beetje zuur. Onaf. Alsof je voor het einde de zaal uit bent gelopen. De vriendin van mijn vader zegt dat ze het de allereerste keer in de jaren ’70 in Londen veel indrukwekkender vond. Dat kan ik wel begrijpen. Deze productie is een stuk kleiner dan de gemiddelde musical in Londen. Het is toch wel het allermooiste om je allereerste musical ooit op de West End in Londen te zien. Daar is het net wat groter, stralender en indrukwekkender.

Dat neemt niet weg dat het een fantastische productie is. Vooral de muziek van Andrew Lloyd Webber is fenomenaal. De liedjes zijn inmiddels klassiekers geworden. Verder roept deze Evita absoluut morele vragen op. Hoe ver ga je om hogerop te komen? Het verhaal over macht is van alle tijden. We zien het leven van Eva Péron door een kritische bril en vragen ons af: was het anders gelopen als ze deze beslissingen niet had genomen? We zullen het nooit weten.

Bronnen

websites

Interview The Guardian. How we made Evita: Tim Rice and Elaine Page.

Depth interview Hal Prince by Broadway World

Gallery the Guardian. Evita through the years in pictures.

Interview Time and Leisure. Tim Rice on Evita

The Drama Teacher. Erwin Piscator: multimedia pioneer for the theatre.

Wikipedia. Evita, the musical.

Wikipedia. Eva Péron.

Genius. Songteksten Evita

Evita the Musical (over de huidige producties)

Het logo van Evita dat ik als afbeelding boven dit essay heb gebruikt is © Robert Stigwood Organisation.

Boeken

Unmasked, Andrew Lloyd Webber.

Dramatiseren, Roel Twijnstra, Peter van den Hurk, Bas Verspaget

Drama & Toneel, een beknopte geschiedenis, Marcel Schmeits

Laura Schoenmakers