Tijdloos theater

Tijdloos theater

02-11-2018 Uit Door Laura Schoenmakers

Oktober stond in het teken van tijdloos theater. Ik dook in de westerse theatergeschiedenis en ontdekte een wereld vol inspiratie. Ook bezocht ik twee voorstellingen die al lang geleden werden geschreven, maar nog altijd razend actueel zijn. Dit is hoe oktober eruitzag.

Euripides, Shakespeare en Molière

Begin bij het begin. Een verstandig advies. Daarom bestelde ik het boek Drama & Toneel – een beknopte geschiedenis, van Marcel Schmeits. Want alles wat we nu beleven in het theater, is gegrond in het verleden. Het boek staat ook nog op de materiaallijst voor mijn opleiding bij Huis van Puck. Komt dat even mooi uit.

Nieuwsgierig sloeg ik het boek open en begon te lezen. De inleiding vond ik niet zo interessant. Sorry, meneer Schmeits. Maar zodra hij meer inging op de daadwerkelijke geschiedenis, had hij mijn volle aandacht. Zo leerde ik over de Griekse tragedies. Vaak bevatten deze een scherp commentaar op de politiek van die tijd. Theater bestaat bij de gratie van de tijdgeest, zo realiseerde ik mij. Een thema dat deze maand meer terug zou komen.

Shakespeare las nooit Euripides

Een ander leuk weetje is dat Shakespeare zich voor zijn stukken niet baseerde op Euripides, de grote Griek. Nee, Shakespeare kende alleen Seneca, uit de Romeinse tijd. Voor de thema’s in de stukken maakt het niets uit. Want elke toneelschrijver in de Griekse of Romeinse tijd had wel een Medeaatje, Oedipusje of Ifigeneaatje in zijn repertoire. Belangrijk is wel dat de werken van Seneca doorgaans erg bloederig waren. Aha, daar had Shakespeare dus zijn horror-inspiratie vandaan!

theater kan niet zonder tijdgeest

De ontwikkeling van theater in Europa kan nooit los worden gezien van de tijd. Zo werden er in Spanje vooral ridderspelen gemaakt. Dat was natuurlijk een spiegel van de oorlogen met de Moren. Theater was in Europa dus lange tijd niet bedoeld als amusement. Het is wel interessant dat we theater anno 2018 wel echt zien als entertainment. Zelfs een avondje bloedvergieten in een tragedie is ‘leuk’. Zodra we de foyer inwandelen, onze jas uit de garderobe vissen en de regen inlopen is de tragedie alweer vergeten. Alsof het een bingewatchavond met Netflix was.

Doorlezen dan maar…

Ik vind het vooral interessant om te ervaren hoe het gezicht van theater zo veranderd is in al die eeuwen. Het boek van Schmeits heb ik nog niet uit, maar het fascineert en kriebelt. Hier moet ik meer over weten…

Tosca’s tragedie

De tragedie: wie houdt er niet van? Wij mensen zijn een hypocriet volkje, zo blijkt maar weer als we kijken naar het succes van tragedies. En waarom ook niet? Je ziet hoe personages de verkeerde keuzes maken en eindigen met niets. Op het toneel is dat vaak dood. Hoe cru het ook klinkt, we leren als mensheid heel veel van dit soort tragedies. De verhalen zijn ook zeer herkenbaar. Wie koos er bijvoorbeeld niet voor de verkeerde liefde? En wie koos er niet voor macht en status boven familie? De klassieke conflicten uit de Griekse oudheid zijn in 2018 nog altijd actueel.

Een verhaal van 131 jaar oud

Nu komt het verhaal van Tosca natuurlijk niet uit de Griekse oudheid. Giacomo Puccini baseerde zijn verhaal op dat van  Victorien Sardou uit 1887. Alsnog geen oudheid, maar wel 131 jaar geleden. Als Puccini in een tijdmachine zou stappen naar onze tijd, zou hij dat waarschijnlijk niet overleven. De verschillen zijn namelijk enorm! Toch is zijn opera Tosca nog altijd actueel.

het verhaal van tosca

Floria Tosca is operazangeres in het Rome van 1800. Ze is tot over haar oren verliefd op Mario Cavaradossi, kunstschilder. Gelukkig houdt hij ook van haar. Maar in hun geluk komt een deuk zodra Cavaradossi een ontsnapte gevangene helpt vluchten. Al snel is de politie ter plaatse om Cavaradossi te arresteren. Hun aanvoerder is Scarpia, een man die zijn macht misbruikt om geweld te rechtvaardigen. En hij wil wel graag een beschuitje eten met mejuffrouw Tosca (of eigenlijk nog wel wat meer dan alleen een beschuitje). Omdat hij Tosca gewoon móet hebben, gaat hij akkoord met haar voorstel om Cavaradossi te bevrijden. Ze spreken af dat Cavaradossi gefusilleerd wordt met losse flodders. Als de schutter van het toneel verdwijnt, complimenteert Tosca Cavaradossi op zijn knappe acteerwerk. Het leek wel echt! En dat is het ook… Het verhaal van Tosca eindigt dramatisch met haar sprong vanaf het dak van het gebouw. Als ze geen liefde zal hebben, dan zal ze nooit meer wat hebben. Pff…

De voorstelling

Ik zag de opera Tosca op dinsdag 16 oktober in het Wilminktheater in Enschede. Deze voorstelling door de Reisopera en het Orkest van het Oosten was modern geënsceneerd, niet al te ingewikkeld en fantastisch uitgevoerd door de zangers. Regie was in handen van de Brit Harry Fehr. Hij koos enkele moderne thema’s naast de klassieke van verraad, jaloezie en liefde. Zo wil hij ons laten zien dat we altijd, overal, bekeken worden. Hij kiest ervoor de scènes ook te tonen op bewakingsbeelden op het achterdoek. We zijn dus nooit alleen. Maken we daardoor dezelfde keuzes als we wel alleen waren geweest? Je vraagt het je af. Daarnaast is #metoo een zeer actueel thema. Seksuele verleiding ligt steeds op de loer in deze opera. Kan Tosca de druk weerstaan? Kiest ze voor liefde of voor lust?

Keuzes van de regisseur

Als regisseur maak je keuzes. Aan één stuk door. Het is een van de dingen die we al leerden tijdens onze theaterlessen bij Huis van Puck. De keuzes die Fehr maakte voor Tosca zijn boeiend genoeg. Door parellellen te zoeken in de grote thema’s van toen en nu maakt hij deze Tosca klaar voor de 21e eeuw. De moderne enscenering draagt daar natuurlijk in hoge mate aan bij. Koos hij bijvoorbeeld toch voor een kerk, dan kreeg het stuk een heel andere sfeer mee.

Een koning met niets

Sinds ik als tiener kennismaakte met Shakespeare, heb ik een zwak voor de Britse Bard. Zijn toneelstukken ontroeren, schuren en zetten je aan het denken. Hoewel ze 400 jaar geleden werden geschreven, zijn de thema’s echt tijdloos. Zelf speelde ik al eens in een Shakespeare-stuk. Daarnaast las ik een groot deel van zijn toneelstukken in het Engels en mocht er een aantal live gespeeld zien. Eén van mijn favorieten blijft King Lear.

Het verhaal van de koning die ten onder gaat aan zijn eigen slimme plannetje is schrijnend. Om te zeggen dat zijn dochters Goneril en Regan gemeen zijn, is een understatement. Maar heeft hij het er niet zelf naar gemaakt? Je weet uiteindelijk niet meer wat je moet geloven.

De voorstelling

Ik zag King Lear in een uitvoering van Toneelgroep Maastricht op 30 oktober. Regie was in handen van huisregisseur Servé Hermans. De tekst was van Shakespeare – logisch. De Nederlandse vertaling werd geschreven door Jibbe Willems, huisschrijver van Toneelgroep Maastricht. Ik houd van King Lear omdat het een schoolvoorbeeld is van Shakespeare’s stijl. Waaraan herkennen we een stuk van Shakespeare? Veel personages, intriges, raamvertellingen, familieproblemen, een verkleedpartij of twee en bloemrijke tekst. Dit kun je bij King Lear allemaal afvinken. Ik kon mijn hart dus ophalen.

het verhaal van King lear

De Britse koning Lear is oud, het einde van zijn regeertermijn is in zicht. Hij moet zijn bezittingen verdelen over zijn drie dochters. Maar in plaats van elke dochter een derde te schenken – wat het meest voor de hand zou liggen – verbindt hij een voorwaarde aan zijn erfenis. Degene die het meest van hem houdt, krijgt het meest. De twee oudste dochters, Goneril en Regan, troeven elkaar af in hun poging vader Lear te vertellen hoe veel ze wel niet van hem houden. Lear geeft hen beide een deel van zijn landerijen. Tot slot is Cordelia aan de beurt, de jongste telg. Zij kan haar vader niet zeggen dat ze meer van hem houdt dan haar beide zussen. Ze houdt van hem als van een vader. Niet meer en niet minder. Daarop ontsteekt koning Lear in woede. Wat denkt dat misbaksel wel niet? Ze is zeker geen dochter van hem! Hij onterft haar, ter plekke. Vervolgens zien we hoe de koning door intriges en verraad achtervolgd wordt. Zijn beide dochters keren zich van hem af en Cordelia is nergens te bekennen. Onderweg raakt hij ook nog vrienden kwijt. Zijn ondergang is compleet als hij uiteindelijk sterft. Tegelijk zien we ook hoe de graaf van Gloucester zijn bloedeigen zoon verraadt omdat zijn bastaardzoon hem dat opdraagt (wel via een intrige, uiteraard!). Natuurlijk kennen alle personages elkaar wel, anders zou het wel heel lastig te volgen zijn.

Shakespeare betekent: opletten!

Het is 2,5 uur lang opletten bij Shakespeare. Ik kende het verhaal wel, dus dat scheelt ook. Maar er waren aardig wat mensen in de zaal die het lastig te volgen vonden. De mensen voor mij, bijvoorbeeld. Dit was een ouder stel. Steeds moest hij haar het verhaal uitleggen en vertellen wie wie was. Gelukkig deden ze het fluisterend. Ik vond het wel aandoenlijk. Het klapstuk kwam aan het eind. ‘Hij is toch niet dood?’, vroeg zij aan hem. Hij haalde zijn schouders op, wilde duidelijk het spel volgen. Tja, mevrouw. Het is een tragedie. Natuurlijk gaat iedereen dood. Daarom heet het ook een tragedie.

Teksttheater op zijn best

Het spel was in één woord: wauw. Er werd goed gespeeld door deze sterrencast. Regisseur Hermans koos voor een cast op leeftijd, met een kwinkslag naar het Britse koningshuis. Goneril en Regan staan dus te popelen om te mogen regeren. Je zou het ze ook bijna gunnen, als ze niet zo bitcherig waren… Shakespeare leent zich alleen niet erg voor fysiek spel. Er gebeurt relatief gezien maar weinig op het toneel. Het meeste wordt gezegd. Daar kun je als publiek een beetje murw van worden. Ik vind het geen probleem, het past bij zo’n toneelstuk als dit. Toch kun je in 2018 niet aankomen met een Shakespeare-stuk dat wordt voorgelezen. Daarom zaten er ook een aantal goede actie-scènes in. Waar Hermans de vrijheid kon nemen om dit te doen, deed hij het ook. Chapeau. Ik zat 2,5 uur lang gekluisterd aan het verhaal.

al 400 jaar tijdloos

Wat ik zo mooi vind aan Shakespeare, is dat de stukken ook nu nog te begrijpen zijn. Natuurlijk maak je een moderne vertaling en pas je de taal aan. Maar dan nog. Weet je hoe anders de wereld eruitzag in 1600? En dan schrijf je dus verhalen die toen actueel waren, maar die we ook nu nog kunnen begrijpen. En dat allemaal door de keuzes van de regisseur. Als dat niet tijdloos is…

Laura Schoenmakers